Przejdź do treści
Ładowanie...
Joanna Helander
Joanna Helander urodziła się w 1948 w Rudzie Śląskiej.
Fotografka, reżyserka filmów dokumentalnych, pisarka i tłumaczka, której praktyka artystyczna rozwija się na styku doświadczenia osobistego i historii. Znana dokumentalistka życia codziennego w PRL-u oraz autorka filmowych i fotograficznych portretów przedstawicieli polskiej i europejskiej kultury.
Studiowała romanistykę na Uniwersytecie Jagiellońskim, brała aktywny udział w opozycji demokratycznej w 1968 roku. Od początku lat 70., na emigracji w Szwecji. Jej twórczość kształtowała się w kontekście szwedzkiej fotografii dokumentalnej lat 70., redefiniującej medium jako narzędzie jednocześnie artystyczne i społeczne. Kluczowym momentem była publikacja albumu „Kobieta – en bok om kvinnor i Polen”(1978), wydanego w znanej serii „Aktuell Fotolitteratur”, współtworzącej nową scenę fotograficzną Szwecji. Jej projekt poświęcony doświadczeniu kobiet w Polsce Ludowej ustanowił jeden z ważnych wyrazistych głosów feministycznych weuropejskiej fotografii dokumentalnej.
Język fotografii Joanna Helander oparty jest na podwójnej perspektywie -uczestnictwa i oddalenia, sytuując się pomiędzy kulturami, biografiami i pamięcią. W obrębie środowiska intelektualnego i artystycznego fotografka stworzyła przenikliwy cykl portretów pisarzy i poetów, obejmujący m.in. noblistki Wisławę Szymborską i Olgę Tokarczuk, noblistę Czesława Miłosza oraz poetów tzw. Nowej Fali – Stanisława Barańczaka, Adama Zagajewskiego, Ryszarda Krynickiego i Juliana Kornhausera.
Twórczość Joanny Helander rozwija się poprzez długoterminowe projekty realizowane poza logiką zleceń i medialnej spektakularności, oparte na bliskości i zaufaniu. Jej fotografie, filmy oraz publikacje książkowe, często powstają w dialogu z literaturą i realizowane są we współpracy z przyjacielem Bo Perssonem – szwedzkim scenarzystą i reżyserem. W ich unikalnym, niezwykle bogatym archiwum filmowym i fotograficznym można znaleźć twórców filmu, sztuk wizualnych i teatru. Fotografie Joanny Helander nie tyle dokumentują środowisko, ile odsłaniają jego wewnętrzną strukturę – sieć relacji, napięć i intymnych gestów. Jej prace cechuje niezwykła gęstość i intensywność emocjonalna, ale i duża doza poczucia humoru.
Artystka jest laureatką państwowych stypendiów Szwedzkiego Związku Artystów oraz Związku Pisarzy. Była wielokrotnie nagradzana m.in. tytułem Fotograf Roku w Szwecji (1983), Krzyżem Wolności i Solidarności (2012), medalem im. Jana Masaryka przyznawanym przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych Republiki Czeskiej. Prace artystki były szeroko prezentowane w wielu krajach, jej fotografie znajdują się w wielu zbiorach prestiżowych międzynarodowych instytucji i kolekcjach prywatnych.
Wybór filmów dokumentalnych w reżyserii Joanny Helander i Bo Persson’a (kliknij na tytuł filmu i dowiedz się więcej)
„Watching the Moon at Night”, 2016
Esej filmowy utrzymany w osobistym tonie jest krytycznym spojrzeniem na współczesny
terroryzm i antysemityzm. Autorzy realizowali poszczególne sekwencje w sześciu krajach,
pokazując doświadczenia ofiar zamachów terrorystycznych i ich najbliższych oraz
zestawiając je z opiniami światowych ekspertów, wśród których znaleźli się: filozof André
Glucksmann, historyk Walter Laqueur, antropolożka Joanna Tokarska-Bakir oraz
dziennikarz Konstanty Gebert. W filmie wybrzmiewa także poetycki komentarz Wisławy
Szymborskiej. Wiemy kim są terroryści, ale kto jest autorem scenariusza tych wydarzeń i
kto jest ich reżyserem?
Film miał premierę w szwedzkim Riksdagu, był także pokazywany w Parlamencie
Europejskim oraz w dwunastu krajach świata. Po ataku terrorystycznym 7 października
2023 roku w Izraelu kwestie poruszane w filmie nabrały ponownej aktualności.
„Walc z Miłoszem”, 2011
Hołd dla poety Czesława Miłosza. Wiersz „Walc”, napisany w 1942 roku i śpiewany przez
Ewę Wójciak w Teatrze Ósmego Dnia w dniu ogłoszenia stanu wojennego w 1981 roku,
staje się symbolem opresji i zniewolenia. W filmie połączono refleksje poety nad rolą sztuki
z sensualnymi scenami tańca ze spektaklu teatralnego, przeniesionymi w scenerię śląskiej
koksowni.
Wiersz interpretują także poeta Ryszard Krynicki i wydawca Jerzy Illg. Kolaż obrazów i
opowieści czyni z filmu niepowtarzalny dokument, refleksje nad kondycją ludzką.
„Teatr Ósmego Dnia”, 1992
Wizualny zapis podróży ku wolności. Działalność poznańskiej grupy, począwszy od końca
lat 60. XX wieku, jest jednym z najbardziej znaczących zjawisk w historii polskiego teatru
niezależnego. Film pokazuje nie tylko sam proces twórczy, ale także zaangażowanie
aktorów w życie społeczne i polityczne, ich udział w kształtowaniu obrazu tamtych lat.
Działalność Teatru Ósmego Dnia jest wyrazem buntu wobec otaczającej rzeczywistości,
obrazem teatru pojmowanego jako misja zmieniania świadomości, świadectwo
nonkonformizmu, wierności sobie. Teatr staje się metaforą losu pokolenia, które było
głęboko przekonane o roli sztuki jako laboratorium marzeń, ale i o możliwości ich
realizacji. Film był wielokrotnie nagradzany, a także nominowany do europejskiej nagrody
Felix oraz był kandydatem do Oscara w kategorii dokumentu.
„Powroty”, 1994
Niezwykle emocjonalna i refleksyjna opowieść o nieustających powrotach Joanny
Helander do Polski ze Szwecji, w której mieszka od wielu lat. To jednocześnie podróż w
przeszłość, subtelnie dotykająca kwestii pamięci i zapomnienia. Podczas wędrówek po
Polsce bohaterka odkrywa tajemnice tragicznych losów swoich żydowskich przodków, a
jednocześnie konfrontuje się z tym, co sama utraciła. „Powroty” to jednak nie tylko kadisz,
modlitwa żałobna. Film jest w równym stopniu odzwierciedleniem jaśniejszych stron
ludzkiej kondycji, obrazem szczęśliwego losu emigrantki, artystki, która równie dobrze
czuje się wśród śląskich kobiet w wytwórni cukierków, jak i wśród noblistów,
intelektualistów i ekscentrycznych twórców.
W realizacji filmu uczestniczyli rozpoznawalni w Europie artyści, jak choćby aktor Bruno
Ganz, żydowski muzyk z Argentyny Giora Feidman czy krakowski kompozytor Zygmunt
Konieczny, a film jest zrealizowany w Szwecji, współtworzony przez tamtejszego reżysera
Bo Perssona.
Tak historia Joanny Helander scala się z historią Europy.
Film był pokazywany na wielu międzynarodowych festiwalach. Otrzymał nagrodę
specjalną na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Karlowych Warach.
„Bliźniaczki z Krakowa”, 1994
Opowieść o podróży dziesięcioletnich bliźniaczek z Krakowa do Szwecji. Obrazy pięknej
nordyckiej przyrody i tajemniczych zakamarków starego Krakowa splatają się w poetycki
fresk, gdzie fikcja i rzeczywistość istnieją na równych prawach. Film mówi o pożegnaniu
dzieciństwa i poznawaniu siebie, podczas gdy dziewczynki snują zaskakujące, drastyczne
i humorystyczne refleksje nad światem przynależnym tym dwom tak różnym krajom.
Bliźniaczki, dziś czterdziestoletnie kobiety mieszkają poza Polską, jedna w Norwegii,
druga w Wielkiej Brytanii. Karolina ma trzech synów, napisała rozprawę doktorską o
teatrze butoh,a Joanna jest psycholożką.
